จัดอย่างไร ถึงสวย

คุณสำรอง วรภาพ นักวิชาการส่งเสริมเกษตรชำนาญการ ของสำนักงานเกษตรอำเภอเมืองนครราชสีมา ตอบคำถามว่า จัดสวนถาดอย่างไรถึงสวย ก็ได้รับคำตอบว่า

“ต้องจัดด้วยใจ ประการแรก ต้องมีใจรักต้นไม้ รักธรรมชาติ ประการที่สอง จะต้องมีจินตนาการซึ่งมีความสำคัญไม่แพ้กัน ส่วนประการสุดท้าย ต้องหมั่นฝึกฝน เพราะถ้าไม่หมั่นจัดอยู่บ่อยๆ สิ่งทั้งสามก็จะหายไป”

วัสดุที่ใช้ในการจัดสวนถาด คือ ต้นไม้ ได้แก่ มะสัง ชาฮกเกี้ยน ไผ่ฟิลิปปินส์ เล็บครุฑ บอน หนวดปลาดุก เศรษฐีเรือนนอก เศรษฐีเรือนใน นกกระทา พรมกำมะหยี่ ดาดตะกั่ว ผักเป็ด กุหลาบหิน เฟิน รวมถึงมอสส์ที่จะใช้ปูคลุมดินแทนหญ้า ส่วนดินที่ใช้ก็ควรเลือกดินที่มีการระบายน้ำได้ดี วัสดุที่ใช้ในการจัดสวนถาด เช่น หิน กรวด ทราย หินเกล็ด รากไม้ ตุ๊กตาจำลอง เป็นคน สัตว์ และสิ่งของ

ความรู้ในการจัดสวนถาดของคุณสำรอง ได้มาจากการที่ไปเรียนอยู่ที่วิทยาลัยเกษตรสีคิ้ว (ชื่อในสมัยนั้น) จังหวัดนครราชสีมา โดยมี อาจารย์ประเวศ ชัยวงศ์ เป็นอาจารย์สอนวิชาการขยายพันธุ์พืช แต่ไม่มีการเรียนการสอนเรื่องการจัดสวน ถ้าใครอยากมีความรู้เกี่ยวกับเรื่องการจัดสวน อาจารย์ประเวศจะสอนให้เป็นการส่วนตัวหลังเลิกเรียน คุณสำรองก็ได้ไปศึกษากับอาจารย์ประเวศอยู่อย่างสม่ำเสมอ มีการหัดจัดสวนถาดอยู่บ่อยครั้ง เพราะการจัดสวนถาดมีขนาดเล็ก ถ้าไม่สวยสามารถเททิ้งแล้วจัดใหม่ได้ ในสมัยนั้นจะมีงานแข่งขันของ อกท. อยู่ทุกปี นักเรียนของวิทยาลัยเกษตรสีคิ้วจะได้รางวัลติดไม้ติดมือกลับมาเสมอ

ต่อมาอาจารย์ประเวศได้ลาออกจากราชการไปรับจัดสวนในสถานที่ต่างๆ ผลงานของท่านเป็นที่กล่าวขานถึง จนกระทั่ง คุณสรพงษ์ ชาตรี ได้ติดต่อกับอาจารย์ประเวศเพื่อให้ไปจัดสวนที่สวนสมเด็จโตที่มีรูปปั้นสมเด็จโตที่ใหญ่ที่สุดในโลก อำเภอสีคิ้วนี้เอง ชื่อเสียงของอาจารย์ประเวศจึงเป็นที่เลื่องลือ

ปัจจุบันนี้ถ้าหน่วยงานในจังหวัดนครราชสีมามีการจัดงานของหน่วยงานราชการและเอกชน คุณสำรองจะต้องรับหน้าที่นี้เสมอ ไม่ว่าจะเป็นการจัดหน้าเวที การจัดสวนแบบนิทรรศการทางการเกษตรต่างๆ เมื่อปีที่ผ่านมาสำนักงานเกษตรโคราชยังได้รับรางวัลยอดเยี่ยมการจัดสวนในงานเกษตรอีสานที่มหาวิทยาลัยขอนแก่น และในงานเทศกาลลิ้นจี่ของจังหวัดเชียงรายของปีนี้ สำนักงานเกษตรก็ได้รับเชิญให้ไปจัดสถานที่และเวทีในงานนี้ด้วย นอกจากจะรับราชการแล้ว วันเสาร์-อาทิตย์ก็รับจัดสวนตามบ้านหรือสถานที่ของหน่วยงานเอกชนและราชการทั่วๆ ไปในโคราช

การจัดสวนถาดนี้ถือเป็นศิลปะแขนงหนึ่ง สำหรับคนทุกเพศทุกวัยที่รักธรรมชาติ หรือต้องการทำเป็นงานอดิเรกและการค้า โดยเฉพาะคนที่อยู่ในเมืองที่ไม่ค่อยมีโอกาสใกล้ชิดธรรมชาติในระหว่างดำรงชีวิตประจำวัน เป็นโอกาสดีที่เราได้จัดให้มีการสอนเรื่องการจัดสวนถาด โดยคุณสำรอง วรภาพ ในวันที่ 28 กรกฎาคม 2555 ที่ศูนย์อาชีพและธุรกิจ มติชน (Matichon Academy) ซึ่งท่านจะได้ความรู้ทั้งภาคทฤษฎีและปฏิบัติไปพร้อมๆ กัน แบบชนิดสดๆ เรียนกันจบแล้วก็มีการฝึกปฏิบัติทันที เมื่อจัดสวนถาดเสร็จ ทุกคนจะต้องนำเข้ามาประกวด จะมีการตัดสิน รางวัลที่ 1, 2, 3 และมอบของรางวัลเล็กๆ น้อยๆ จากทีมงาน เพื่อเป็นกำลังใจในการจัดสวนถาดครั้งนี้อีกด้วย

ขั้นตอนการจัดสวนถาด

นำทรายใส่ลงในถาดแล้วใช้กระบอกฉีดน้ำ  ฉีดให้ชุ่มพอดี

จากนั้นนำต้นไม้ขนาดใหญ่ลงปลูก  โดยการขุดทรายให้เป็นหลุมลึกพอกลบรากต้นใม้ได้

พอปลูกต้นไม้ใหญ่เสร็จ  ตามด้วยต้นไม้ขนาดกลาง

เสร็จแล้ววางหินขนาดต่างๆ  ตามแบบที่วางไว้

แล้วตามด้วยต้นไม้ขนาดเล็ก  จัดตามความชอบ  ความต้องการของลูกค้า

จากนั้นนำต้นไม้ประเภทคลุมพื้น  มาคลุมพื้นทรายบริเวณที่ไม่ได้ปลูกต้นไม้ให้เต็ม

เสร็จแล้วโรยหินกรวดตกแต่งให้สวยงาม

วัสดุอุปกรณ์การทำประกอบด้วย

ถาดเซรามิกหรือดินเผา

ต้นไม้ในร่ม  เช่น  เฟิร์นผักชี, แพญี่ปุ่น, ราชินีเงิน, กนกนารีบูล, กุหลาบหินใบฝอย เป็นต้น

ทราย

หิน, หินกรวด, ขอนไม้

กระบอกฉีดน้ำ

คีมปากกาแหลม

ต้นแบบจากญี่ปุ่น

การจัดสวนถาดแบบนี้ ญี่ปุ่นเรียกว่า บอนเซกิ (Bonsai) หรือ ไซไก (Saikai) แปลว่า ทิวทัศน์ที่เหมือนจริง คือการจัดสวนเลียนแบบธรรมชาติให้เหมือนจริง แต่มีการย่อให้มีขนาดเล็กลงมาเท่านั้น การจัดสวนถาดนี้เป็นที่นิยมกันมากถึงขนาดมีโรงเรียนที่เปิดการเรียนการสอนการจัดสวนถาดกันทีเดียว แรกเริ่มการจัดสวนถาดคงจะมี 2 รูปแบบ แต่ต่อมาสวนถาดที่มีต้นไม้ชนิดเดียวกัน ไม่ว่าต้นเดียวหรือหลายต้นแยกรูปแบบมาเป็นบอนไซอย่างชัดเจน โดยเลือกเน้นความสวยงามของต้นไม้ในถาดเป็นหลัก

แต่การจัดสวนถาดอีกแบบหนึ่งที่เน้นความสวยงามขององค์รวมทั้งต้นไม้และวัสดุตกแต่ง คือการจัดสวนถาดที่เราจะกล่าวถึงนี้ ในการจัดสวนถาดปัจจุบันของไทยมีลักษณะคล้ายกับการจัดสวนถาดของญี่ปุ่นมากกว่าการจัดสวนของชาติอื่น

การจัดสวนถาดของไทยเป็นที่รู้จักกันหลายสิบปีแล้ว แต่ยังไม่ค่อยเป็นที่แพร่หลายนัก จนกระทั่งประมาณ ปี 2512 มีการแข่งขันกันจัดสวนถาดในวิทยาลัยเกษตรกรรม และได้มีการแข่งขันกันมาจนถึงปัจจุบัน จึงมีแนวโน้มว่าจะเป็นที่นิยมสำหรับผู้ที่จัดเป็นการค้าหรือเป็นงานอดิเรกมากขึ้น การจัดสวนถาดแบบนี้ใช้พันธุ์ไม้ที่มีราคาไม่แพงแบบสวนถาดบอนไซ เพราะฉะนั้นผู้จัดทำก็จะทำได้อย่างอิสระ ไม่ต้องใช้ราคาต้นไม้ที่มีราคาแพงในการจัด รวมถึงเราสามารถใช้วัสดุหลายๆ อย่าง แบบไม่มีข้อจำกัด เพียงแต่ให้มีความเหมาะสมกลมกลืนกับส่วนอื่นๆ เท่านั้น